Co to jest ferrytyna i za co odpowiada?

Ferrytyna coraz częściej pojawia się w wynikach badań krwi, także u kobiet, które przygotowują się do ciąży. Widzisz ją na kartce, może obok jest strzałka, a może usłyszałaś tylko, że „ferrytyna jest niska”, i trudno się z tego czegokolwiek dowiedzieć.

W tym artykule wyjaśnię, co to jest ferrytyna i za co odpowiada, czym różni się od żelaza we krwi, skąd bierze się jej niski poziom i co jeść przy niedoborze żelaza, żeby wspierać odbudowę jego zapasów.

Co to jest ferrytyna i za co odpowiada?

Ferrytyna to białko, w którym organizm przechowuje żelazo. Możesz o niej myśleć jak o spiżarni: kiedy żelaza jest pod dostatkiem, odkłada się w ferrytynie, a kiedy zaczyna go brakować, organizm sięga po te zapasy. Najwięcej ferrytyny znajduje się w wątrobie, śledzionie i szpiku kostnym, czyli tam, gdzie żelazo jest magazynowane i wykorzystywane do produkcji czerwonych krwinek.

Niewielka część ferrytyny krąży we krwi i właśnie ją oznacza się w badaniu. Jej poziom odzwierciedla wielkość zapasów żelaza w organizmie, dlatego ferrytyna jest jednym z podstawowych wskaźników, kiedy przyglądamy się gospodarce żelazem.

Ferrytyna ma też drugą rolę: chroni komórki. Wolne żelazo jest bardzo reaktywne i może sprzyjać powstawaniu wolnych rodników, które w nadmiarze wywołują stres oksydacyjny i mogą nasilać stan zapalny. Żelazo zamknięte w ferrytynie pozostaje bezpieczne do czasu, aż będzie potrzebne.

Samo żelazo jest niezbędne do transportu tlenu we krwi, pracy mięśni, produkcji energii w komórkach i pracy tarczycy. Dlatego kiedy zapasy się kurczą, organizm odczuwa to w wielu miejscach naraz.

Czym ferrytyna różni się od żelaza we krwi?

Żelazo w surowicy pokazuje, ile żelaza krąży we krwi w chwili pobrania. Ten wynik potrafi zmieniać się w ciągu dnia i zależy między innymi od tego, co niedawno jadłaś. Ferrytyna mówi o czymś innym: o tym, ile żelaza masz odłożone na zapas.

Dlatego może się zdarzyć, że morfologia wygląda dobrze, a ferrytyna jest już niska. Niedobór żelaza rozwija się etapami. Najpierw kurczą się zapasy, a dopiero gdy ich zabraknie, spada hemoglobina i pojawia się anemia. Niska ferrytyna bywa więc pierwszym sygnałem, że organizm zaczął sięgać po rezerwy.

Jest też druga strona. Ferrytyna należy do tak zwanych białek ostrej fazy, czyli jej poziom rośnie w stanie zapalnym, w czasie infekcji czy przy niektórych chorobach przewlekłych. Wtedy wynik może wyglądać lepiej, niż wyglądają rzeczywiste zapasy żelaza. To jeden z powodów, dla których ferrytyny nie ocenia się w oderwaniu od innych wyników i objawów.

Skąd się bierze niska ferrytyna i jakie może dawać objawy?

Większość moich pacjentek ma problem z niskim poziomem ferrytyny i nie potrafią jej same podnieść, pomimo wprowadzania różnych zmian w diecie. Niestety nie zawsze jest to aż takie łatwe, gdyż aby podnieść ferrytynę najpierw musimy określić co powoduje u nas tak niski poziom zapasów żelaza. Najczęstsze przyczyny, jakie diagnozuje u moich pacjentek to mała ilość żelaza w diecie oraz zakażenie helicobacter pylori.

Niska ferrytyna to sygnał, że zapasy żelaza się kurczą. Zawsze ma swoją przyczynę i to jej warto szukać. Najczęściej bierze się pod uwagę:

• dietę ubogą w żelazo albo taką, z której żelazo słabo się przyswaja,
• obfite miesiączki, przy których organizm regularnie traci żelazo razem z krwią,
• zwiększone zapotrzebowanie, na przykład w ciąży i w czasie karmienia piersią,
• zaburzenia wchłaniania w przewodzie pokarmowym, w tym zakażenie Helicobacter pylori, przerost grzybiczy candida czy pasożyty.

Ten ostatni punkt łatwo przeoczyć. Przewlekły stan zapalny błony śluzowej żołądka zmienia warunki, w jakich żelazo jest przyswajane, więc nawet dobrze ułożona dieta może nie wystarczać. O tym, jakie objawy mogą wskazywać na Helicobacter pylori, pisałam w osobnym artykule, a o tym, jak ta bakteria łączy się z niedoborami i staraniami o dziecko, we wpisie o Helicobacter pylori a płodności.

Niedobór żelaza może dawać objawy, zanim pojawi się anemia, choć nie musi. Najczęściej opisuje się:

• przewlekłe zmęczenie i spadek energii,
• wypadanie włosów i łamliwe paznokcie,
• bladość skóry,
• bóle głowy i trudności z koncentracją,
• zadyszkę przy wysiłku, który wcześniej nie sprawiał trudności.

Te objawy nie są charakterystyczne tylko dla niskiej ferrytyny i mogą mieć wiele innych przyczyn. Mogą jednak wskazywać, że warto najpierw sprawdzić gospodarkę żelazem, zamiast tłumaczyć wszystko stresem czy brakiem snu.

Jak zbadać ferrytynę?

Ferrytynę oznacza się z krwi żylnej, podczas zwykłego pobrania w laboratorium. To osobne badanie, które nie wchodzi w skład morfologii, więc trzeba je zlecić albo wybrać oddzielnie.

Jeśli masz miesiączkę, to badanie poziomu ferrytyny i żelaza oraz morfologie powinnaś zrobić po jej zakończeniu. Zwróć też uwagę, czy niedawno nie przechodziłaś infekcji, bo stan zapalny może sztucznie podnieść wynik i zafałszować obraz Twoich zapasów.

Sam wynik to dopiero początek. Laboratoria podają różne zakresy referencyjne, a ta sama liczba może znaczyć coś innego u kobiety, która przygotowuje się do ciąży, coś innego w trakcie infekcji, a jeszcze coś innego przy przewlekłym stanie zapalnym. Dlatego ferrytynę zawsze interpretuję razem z morfologią, żelazem, OB, CRP, witaminą B12 i kwasem foliowym czyli innymi parametrami gospodarki żelazem oraz objawami, jakie aktualnie masz.

Przy jakim wyniku poziomu ferrytyny diagnozujemy niedobór żelaza?

Normy na ferrytynę mocno się zmieniły, gdyż jeszcze do niedawna poziom ferrytyny <15 ng/ml wskazywał na niedobór, ale jest już to nieaktualne. Nowe wytyczne ASH wskazują, że u kobiet miesiączkujących oraz kobiet w ciąży ferrytyna na poziomie <30 ng/ml jest już diagnozowana jako niedobór żelaza. U kobiet, które mają obfite miesiączki najlepiej, aby poziom nie spadał <50 ng/ml. Nowe wytyczne pozwalają nam na szybszą reakcję i zmniejszenie szans na doprowadzenie do anemii, szczególnie w ciąży.

Jaki jest odpowiedni poziom ferrytyny?

Prawidłowy poziom ferrytyny nie powinien spadać poniżej 30 ng/ml. Natomiast jest to dolna granica, która i tak jest już dość niskim poziomem. Najlepiej, aby ferrytyny była na poziomie ok. 50 ng/ml u kobiet miesiączkujących oraz na poziomie ok. 60 ng/ml u kobiet, które przygotowują się do ciąży.

Co jeść przy niedoborze żelaza?

Dieta przy niedoborze żelaza to podstawa, od której zaczynamy. Liczy się nie tylko to, ile żelaza jest na talerzu, ale też ile organizm z niego przyswoi. W jedzeniu występują dwie formy żelaza: hemowe z produktów zwierzęcych, które wchłania się znacznie lepiej, i niehemowe z produktów roślinnych, które wchłania się gorzej.

Źródła żelaza hemowego:

• czerwone mięso, np. wołowina,
• wątróbka,
• drób,
• ryby,
• jajka.

Źródła żelaza niehemowego:

• nasiona roślin strączkowych: soczewica, ciecierzyca, fasola, groszek,
• pestki dyni i nasiona,
• natka pietruszki i jarmuż,
• kasza gryczana i jaglana,
• płatki owsiane i jaglane,
• suszone morele,
• kakao,
• amarantus ekspandowany,
• suszone pomidory (nie w oleju).

Co pomaga przyswoić żelazo?

Najprostszy sposób to dodanie do posiłku produktu bogatego w witaminę C, na przykład papryki, natki pietruszki, kiszonek, cytrusów, malin, kiwi albo truskawek. Witamina C wyraźnie zwiększa wchłanianie żelaza niehemowego. Pomaga też połączenie roślinnych źródeł żelaza z niewielką porcją mięsa lub ryby. Namaczanie strączków i kasz przed gotowaniem zmniejsza ilość fitynianów, które utrudniają wchłanianie żelaza.

Co utrudnia wchłanianie żelaza?

Kawa i herbata zawierają polifenole i szczawiany, które wiążą żelazo, dlatego lepiej pić je w odstępie min. 1h lub między posiłkami, a nie do nich. Podobnie działa wapń, więc nabiał i suplementy z wapniem warto oddzielić od posiłków, na których najbardziej Ci zależy pod kątem żelaza. Fityniany z otrąb i nieprzygotowanych produktów pełnoziarnistych też obniżają przyswajanie.

W praktyce dobry posiłek może wyglądać tak: gulasz wołowy z ciecierzycą, kasza gryczana, pieczoną papryką i dużą garścią natki pietruszki, a kawę czy herbatę zostawiasz na później.

Jak podnieść poziom ferrytyny i dlaczego warto zadbać o nią przed ciążą?

Więcej o tym, za co żelazo odpowiada przy staraniach o dziecko, piszę we wpisie o składnikach mineralnych wspierających płodność.

Podnoszenie ferrytyny u moich pacjentek zaczynam od pytania, dlaczego jest niska. Jeśli przyczyną są obfite miesiączki albo zakażenie Helicobacter pylori, sama dieta czy suplement nie nadrobią strat, dopóki ta przyczyna cały czas jest. Dlatego najpierw szukamy źródła, a dopiero potem układamy plan działania.

Przy wyraźnie niskich zapasach ferrytyny sama dieta zwykle nie wystarcza i potrzebna jest dobrze dobrana suplementacja. Dobieram ją indywidualnie, do wyników badań, objawów i tego, jak organizm toleruje dany preparat. Żelaza nie warto brać „na wszelki wypadek”, bo jego nadmiar też nie jest dla organizmu obojętny, a źle dobrany preparat potrafi podrażnić żołądek.

Odbudowa zapasów to proces rozłożony w czasie, a ferrytyna zwykle rośnie wolniej niż hemoglobina. Dlatego plan ma sens wtedy, gdy co jakiś czas sprawdzamy, jak organizm na niego odpowiada.

Dlaczego to ważne przed ciążą? W ciąży zapotrzebowanie na żelazo wyraźnie rośnie, bo organizm produkuje więcej krwi, a żelazo potrzebne jest też do rozwoju łożyska i dziecka. Trzeba wejść w ten czas z uzupełnionymi zapasami, bo w ciąży nie da się podnieść ferrytyny. Dlatego ferrytyna to jeden z kluczowych wyników, któremu przyglądam się, gdy wspólnie przygotowujemy organizm do ciąży.

Jeśli przygotowujesz się do ciąży, chcesz wesprzeć swoją płodność i skutecznie uzupełnić niedobory tak, aby Twojemu dziecku niczego nie zabrakło, zajrzyj do Pakietu Płodność. Przez trzy miesiące krok po kroku zadbamy o Twoją dietę, suplementację i wyniki badań. Nie musisz robić tego sama. Czekam na Ciebie :)

Źródła

1. „Diagnostic and therapeutic recommendations on Helicobacter pylori infection. Recommendations of the Working Group of the Polish Society of Gastroenterology.” K. Jaroń, A. Pietrzak i wsp., 2023.
2. „WHO guideline on use of ferritin concentrations to assess iron status in individuals and populations.” World Health Organization, 2020.
3. Camaschella C. Iron-Deficiency Anemia. New England Journal of Medicine. 2015;372(19):1832-1843.
4. Pasricha SR, Tye-Din J, Muckenthaler MU, Swinkels DW. Iron deficiency. The Lancet. 2021;397(10270):233-248.
5. „Normy żywienia dla populacji Polski i ich zastosowanie.” M. Jarosz i wsp., 2020.

Ten artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastąpi indywidualnie dobranej diety i suplementacji. Jeśli chcesz ustalić, co będzie najlepsze właśnie dla Ciebie, zapraszam Cię na konsultację.